Zabawa w zdradę. Jak polska polityka produkuje „zdrajców”

Czemu uznanie rzeczywistości za stan nadzwyczajny powoduje, że my sami stajemy się nadzwyczajni? Czemu „zdrajców” się nie eliminuje, lecz reprodukuje? Czy we współczesnej polskiej debacie publicznej mamy do czynienia z niezwykłą lekkością „zdrady”, a polityka przestała służyć rozwiązywaniu problemów?
Jeden z bohaterów Ślepnąc od świateł Jakuba Żulczyka mówił: „– Wiesz, co jest smutne w dzisiejszych czasach, gdy o nich myślę? – mówię. – Że kiedyś bycie kurwą oznaczało różne rzeczy. To była przeważnie konieczność. Czasami była to broń w walce ze światem. Teraz to po prostu zabawa”.
Ze zdradą jest podobnie. Ale i z nazywaniem kogoś „zdrajcą”.
Zdrada państwa czy „zdrada” sekty? Polska wojna plemienna
Czym różni się państwo od sekty? Mniej więcej tym czym zdrajca kolaborujący podczas wojny z Niemcami od „zdrajcy”, który prowadzi rozmowy z politykami przeciwnej partii politycznej. Nikt nie formułuje wobec takiego „zdrajcy” aktu oskarżenia, nie zbiera obciążającego materiału dowodowego, nie dąży do obłożenia anatemą ani nawet nie precyzuje – kiedy i w jaki sposób „zdrajca” dokonał zdrady. Mamy do czynienia ze swoistą „partykularyzacją zdrady” – wprawdzie domyślnym przedmiotem zdrady jest państwo lub naród, jednak w istocie epitet pojawia się, gdy „zdrajca” przyjął inną postawę niż oskarżający.
Takiego „zdrajcy” nie czekają konsekwencje poważne i długotrwałe, lecz skrajne i ulotne (uzewnętrzniające się przede wszystkim w krzyku i intensywności oskarżeń). Subtelna a znacząca różnica między tymi pojęciami odzwierciedla odmienność zdrady od „zdrady” – nieco podobna znajduje się w dystynkcji fundamentalista-radykał. Państwo powinno podejmować wobec zdrajcy działania poważne, natomiast sekta reaguje w sposób skrajny.
Jest jeszcze jedna różnica w podejściu do zdrady i „zdrady”, wynikająca z istoty myślenia i funkcjonowania partii politycznych rzeczywistości „wojny plemiennej”. Być może najbardziej symptomatycznymi dla tego, o czym tu piszę zdarzeniami ostatnich tygodni były reakcje istotnych w polskim życiu publicznym postaci na dramat, jaki rozegrał się w Krakowie. Minister Marcin Kierwiński mówił wtedy o „skrajnie prawicowych” inspiracjach sprawcy, zaś właściciel TV Republika Tomasz Sakiewicz sugerował, że na miejscu nie było policji, bo premier zaangażował funkcjonariuszy w przejęcie Trybunału Konstytucyjnego.
Nie jestem w stanie nie przypisać obu panom cynizmu, który wykracza poza przekonanie, że wolno manipulować, oczerniać i kłamać, jeśli tylko sprzyja to „naszym”. Wówczas mielibyśmy do czynienia ze specyficznym (choć wcale nieusprawiedliwionym) rodzajem „decyzjonizmu” przeniesionego na grunt propagandy i publicystyki, w którym doraźna nieetyczność służy „wyższemu dobru”. Tutaj chodzi jednak o coś więcej niż taki makiawelizm. Zgodnie z logiką „wojny plemiennej” można nawet odczuwać z trudem skrywaną satysfakcję z niepowodzenia własnego państwa, jeśli przynosi ono wzrost poparcia dla „naszych”.
Jakie jest logiczne rozwinięcie takiego myślenia? To dążenie do reprodukcji „zdrajców”. Zdrajca nie tyle powinien być wyeliminowany – on wręcz musi powracać w coraz to nowych obliczach. „Zdrajca” pełni przynajmniej dwie ważne funkcje dla ludzi tak pojmujących rzeczywistość – to czy sobie to uświadamiają, tutaj pomińmy.
Po pierwsze, istnienie „zdrajców” legitymizuje ich dążenie do przejęcia władzy, by „obronić państwo”. Oczywiście, po odzyskaniu sterów „zdrajcy” są nadal potrzebni – by wytłumaczyć, dlaczego partia rządząca nie jest w stanie zrealizować wszystkich swoich postulatów i dlaczego wikła się w kolejne afery.
Po drugie, istnienie „zdrajców” wzmacnia poczucie ważności tych, którzy z nimi walczą. Szczepan Twardoch pisał lata temu o „wiecznym Grunwaldzie” – dla tropicieli „zdrajców” stan wojenny trwa wiecznie.
Jakże błaha byłaby ich walka, jakże lekka i ulotna, gdyby walczyli jedynie o poparcie swojej partii politycznej… Przesunięcie walki na poziom kategorii takich jak „zdrada” sprawia, że ich batalia staje się istotna w dziejach Polski. Uznanie rzeczywistości za stan nadzwyczajny powoduje, że my sami stajemy się nadzwyczajni.
Konsekwencje zdrady (i „zdrady”). Dlaczego politycy potrzebują kolejnych „zdrajców”?
Jaka jest konsekwencja działań „zdrajcy” dla wspólnoty politycznej, w której funkcjonuje? Ta ostatnia nie oczyszcza się przez eliminację „zdrajcy”, jak w teorii „kozła ofiarnego” René Girarda – nie nabiera też powagi i podmiotowości wskutek wykonania na nim kary śmierci, jak w Wieszaniu Jarosława Marka Rymkiewicza. Epitet ginie w gąszczu inwektyw – „zdrajca” żyje dalej, często przeciwników też wyzywając od „zdrajców”. W porównaniu z czasami wojny relacja między epitetem a osobą nim określaną uległa odwróceniu: dawniej ginął człowiek oskarżony o zdradę, dziś „ginie” samo znaczenie słowa „zdrajca”. Wspólnota polityczna zatraca zdolność adekwatnego opisywania wydarzeń.
Nieznośna lekkość „zdrajcy”. Język polskiej polityki
Szczęśliwie nie żyjemy w czasach, gdy Armia Krajowa walczy z Niemcami, w czasach wojennych, gdy podział przyjaciel-wróg jest niezwykle wyraźny, a interes państwa i narodu można określić w sposób bezdyskusyjny. W takiej rzeczywistości łatwa w identyfikacji jest przydatność i szkodliwość konkretnych działań, zaś postawę każdego można ocenić z punktu widzenia korzyści oraz strat państwa i narodu.
Z analogiczną sytuacją mamy do czynienia w czasie trwania systemu totalitarnego – różnica polega na tym, że zwolennicy i przeciwnicy tychże będą wskazywać innego adresata lojalności (charakterystycznym przykładem jest sprawa pułkownika Ryszarda Kuklińskiego).
Tymczasem w dzisiejszej debacie publicznej „zdrajca” to epitet rodem z wojny w piaskownicy, w której zamiast wystrzałów słyszymy przeraźliwy krzyk, milknący tak szybko, jak szybko się pojawił. Upowszechnienie tego epitetu to efekt unormowania stanu nadzwyczajnego w wymiarze używanego w debacie publicznej języka – przecież w sferze słów mamy wojnę bądź dyktaturę. Nie trzeba dodawać, że „nakładki” te pasują do opisywanych zjawisk równie dobrze jak koszulka Mariusza Pudzianowskiego na karła.
Kategorie pomocne przy opisywaniu świata obozów koncentracyjnych, wyrywanych paznokci, przesiedleń i pogromów służą dziś do przedstawiania polityków z wygładzonymi twarzami, zadbanymi dłońmi, w garniturach z nowych kolekcji, goniących za większą liczbą „polubieni” na portalach społecznościowych.
Epitet „zdrajca” to fragment śmieszno-strasznego festynu, na którym epatuje się pojęciami wagi ciężkiej, by zatrzeć poczucie własnej błahości – najlepiej w rytm disco polo, tak adekwatnie wpisującego się w ten klimat pustki i przesytu.
„Zdrada” jako kategoria pozapolityczna
„Zdrada”, poruszając się w płynnym świecie pojęć, niepostrzeżenie wydostała się z kategorii słów politycznych i doszlusowała do szeregu określeń estetyczno-moralistycznych. „Zdrajca” to epitet podobny do inwektywy „obrzydliwy” – mieści w sobie całościowy pakiet zohydzających skojarzeń i dawno temu zatracił precyzję opisu.
„Zdrajca” – co interesujące – oderwał się nawet od swoich semantycznych korzeni. Jan Krzysztof Kelus śpiewał Piosence o Jacku Staszelisie: „W czasach, gdy trudno jest zdradzać bo trzeba by najpierw uwierzyć…”. Zarzut zdrady zakłada, że zdrajca przestał być „swój”, że nie służy już sprawie, o którą walczył. Trudno jednak przypuszczać, by zwolennicy PiS uznawali, że Donald Tusk kiedykolwiek był „swój”.
Rymkiewicz i wieszanie zdrajców jako droga do podmiotowości
Jarosław Marek Rymkiewicz opisywał w książce Wieszanie epizody z insurekcji kościuszkowskiej z 1794 roku, koncentrując się na samosądach, jakich mieszkańcy Warszawy dopuścili się na zdrajcach. Jednocześnie Rymkiewicz spekulował jakie skutki dla historii Polski, jak i dla charakteru narodowego Polaków miałoby powieszenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Opowieść Rymkiewicza była oczywiście nawiązaniem do alternatywnej wersji polskiej historii z czasów upadku komunizmu. Pisarz sugerował, że Polacy wskutek aktu powieszenia zdrajców-przywódców uzyskaliby podmiotowość i stali się poważnym narodem. Historiozofia Rymkiewicza jest inspirująca między innymi dlatego, że jako jeden z nielicznych autorów z szeroko pojętego obozu niepodległościowego nie bronił Polaków jako łagodnych i dobrodusznych („kraj bez stosów”, „najwięcej uratowanych Żydów”), lecz miał im te cechy za złe.
Dla niniejszych rozważań istotne jest podkreślenie, że umiejętność ukarania zdrajcy była dla pisarza z Milanówka miarą powagi narodu. Czyli – powieszenie zdrajcy jest w ujęciu Rymkiewicza wcale nie (a na pewno nie przede wszystkim) aktem sprawiedliwości budującym poczucie wspólnotowej moralności. Nie jest też zdarzeniem oczyszczającym atmosferę zainfekowaną wpływem postawy, jaką zdrajca uosabia. Powieszenie zdrajcy jest wyjściem ze stanu zdziecinnienia, uzyskaniem zdolności do samodecydowania, wybiciem się na podmiotowość.
Innymi słowy, wieszając zdrajcę naród nabywa wszystkich tych cech, jakich nie ma naród wyzywający się od zdrajców.
René Girard, kozioł ofiarny i oczyszczenie wspólnoty
Wspomniany już francuski antropolog René Girard dowodził, że aktem założycielskim większości społeczeństw pierwotnych był mord rytualny polegający na złożeniu kozła ofiarnego. Prawo kozła ofiarnego opisane w Księdze Kapłańskiej (Kpł 16, 7–10) jest według Girarda tylko jednym z wielu podobnych mechanizmów występujących w ramach dążących do samooczyszczenia kultur.
Girard rozwija teorię mimetyzmu, czyli naśladownictwa, dowodząc, że kozła ofiarnego zawsze składa nieświadomy tłum, którego członkowie – jak mówił Pan Jezus na krzyżu – „nie wiedzą, co czynią” (Łk 23,34). Co znamienne, również święty Piotr wyrzeka się Pana Jezusa po aresztowaniu go (Mk 14,66–72), kierowany mimetycznym odruchem. Mord jest popełniany w przekonaniu o jego oczyszczającej dla zbiorowości roli – utrwala też porządek świata.
Jednocześnie ktoś złożony w ofierze ma dla wspólnoty rolę przynajmniej dwuwymiarową. Bycie demonem przeplata się tutaj z byciem obiektem kultu – przecież tylko przez poświęcenie kozła ofiarnego zbiorowość odżywała na nowo.
W polskim życiu publicznym „zdrajca” wskazany po jakimś kryzysie bądź wydarzeniu ma wziąć na siebie całą winę za zaistniałą sytuację (zgodnie z koncepcją Girarda). Jednocześnie jednak trzeba utrzymywać go przy życiu, również politycznym, ponieważ jego istnienie jednoczy wrogów i nadaje sens ich walce.
Demokracja jako zdrada, czyli śpiewy pod Trybunałem
Jeśli do jawnych rozmów między politykami różnych partii można stosować pojęcie „zdrady”, to zdrajcami są wszyscy. Nie oznaczałoby to jednak, że mamy wyjątkowo zdemoralizowanych polityków, lecz że pojęcie „zdrady” straciło na znaczeniu jak nigdy dotąd. Co istotne, jednym ze skutków takiej dewaluacji pojęć jest faktyczne nieprzygotowanie na sytuacje, w których ich użycie byłoby rzeczywiście uzasadnione.
Podczas protestów, które odbywały się po przejęciu Trybunału Konstytucyjnego przez polityków partii rządzącej i mianowanych przez nich sędziów, przywódca Nowej Nadziei Sławomir Mentzen spotkał się z wicepremierem Władysławem Kosiniakiem-Kamyszem. Politycy rozmawiali w sprawie resetu konstytucyjnego. Wydaje się, że trudno o bardziej normalną w demokracji rzecz niż poszukiwanie poparcia dla swoich postulatów. A jednak – z reakcji wielu innych polityków i publicystów wynika, że trudno o rzecz bardziej nienormalną.
„Panie Mentzen – zaczynam rozumieć już Pańską narrację. Mówił Pan o robieniu cyrku, jarmarku i kabaretu przed TK z powodu mojego koncertu. Zaczynam rozumieć o co Panu tak naprawdę chodziło” – odniósł się polityk Prawa i Sprawiedliwości Michał Wójcik do Sławomira Mentzena z Konfederacji na portalu X. „Niektórzy mówią, że jest Pan chłopcem w krótkich spodenkach. Ja uważam inaczej – jest Pan obrzydliwym hipokrytą. A na koniec pytanie – przy winku siedzieliście czy przy piwku?” – dodał Wójcik.
Znaki rozpoznawcze stylu uprawiania polityki, jaki prezentuje Wójcik i jego środowisko to wyścig na radykalizm pojęć oraz przesuwanie adresata lojalności ze sfery wartości na poziom partyjny (lub plemienny). Kolorytu dopełnia też – jak wspomniałem – tupanie w rytm disco polo. Nie bardzo wiadomo, co i komu to daje, poza dodawaniem animuszu tym, którzy dumnie wypinają pierś w przekonaniu o własnej wyższości moralnej. Na pewno nigdy nie otworzy to politykom Prawa i Sprawiedliwości drogi do zawarcia koalicji – choć może i to ich nie przejmuje, bo rzadko kiedy czują się tak swobodnie, jak w atmosferze „męczeństwa na pluszowym krzyżu” (za Januszem Szpotańskim).
To jakaś ponura w swej komiczności karykatura romantyzmu, która wartości zastępuje obwarowaniem się w szczelnych granicach swojego plemienia. Tak, tego samego plemienia, które trzy lata temu wymyśliło sobie „więźniów politycznych”, tego samego, które zdaje się nie zauważać, że skończył się już stan wojenny – choć minęło prawie pół wieku.
Ten tekst przeczytałeś za darmo dzięki hojności naszych darczyńców
Nowy Ład utrzymuje się dzięki oddolnemu wsparciu obywatelskim. Naszą misją jest rozwijanie ośrodka intelektualnego niezależnego od partii politycznych, wielkich koncernów i zagraniczych ośrodków wpływu. Dołącz do grona naszych darczyńców, walczmy razem o podmiotowy naród oraz suwerenną i nowoczesną Polskę.






