Niepodległość Polski: jak ją odzyskaliśmy w 1918 roku i jak jej bronić dziś

Niepodległość to stan, w którym naród i jego państwo nie zależą politycznie od żadnego innego państwa – same stanowią o swoich prawach, granicach i sojuszach. Polska utraciła niepodległość w 1795 roku, po III rozbiorze, i odzyskała ją po 123 latach, jesienią 1918 roku. Symbolem tego momentu stał się 11 listopada, dziś Narodowe Święto Niepodległości. Odzyskanie niepodległości nie było jednak jednym aktem, lecz procesem – od czynu zbrojnego Legionów i dyplomacji w obozie Ententy, przez walki o granice, po budowę państwa od podstaw. W tym przewodniku zebraliśmy teksty Nowego Ładu o niepodległości Polski – o tym, jak ją odzyskaliśmy, kim byli ojcowie niepodległości, jak spierali się o nią piłsudczycy i endecy oraz co znaczy obrona niepodległości dzisiaj.

Czym jest niepodległość?

W znaczeniu politycznym niepodległość to brak zależności państwa lub narodu od innego państwa. Pojęcie to bywa używane zamiennie z suwerennością, choć akcenty są różne: suwerenność opisuje najwyższą władzę państwa na własnym terytorium i jego swobodę w stosunkach z innymi, a niepodległość – przede wszystkim samo istnienie własnego państwa, którego nie odebrały obce mocarstwa. Dla Polaków to drugie znaczenie ma wymiar szczególny: przez 123 lata zaborów naród istniał bez państwa, a o niepodległość walczyło kilka pokoleń – w powstaniach, w konspiracji, w pracy organicznej i w dyplomacji.

Niepodległość nie jest jednak dana raz na zawsze – także w pamięci. Jan Fiedorczuk zwraca uwagę, że III RP nie zbudowała opowieści o ciągłości polskich dziejów: władze zignorowały 1000-lecie koronacji Bolesława Chrobrego, a wokół muzeum Bitwy Warszawskiej i obchodów setnej rocznicy odzyskania niepodległości narosła – jak pisze – żenująca sytuacja. Wspólnota odcięta od własnej historii traci, zdaniem autora, także zdolność myślenia o przyszłości.

Jesteśmy tu od wczoraj. Czy Polska jest państwem znikąd?
Esej
Jesteśmy tu od wczoraj. Czy Polska jest państwem znikąd?
Dlaczego III RP nie umie opowiedzieć Polakom o ciągłości tysiącletniej państwowości i co z tego wynika dla naszej tożsamości.
Czytaj esej →

Jak Polska odzyskała niepodległość w 1918 roku?

Drogę do niepodległości otworzyła I wojna światowa, w której po przeciwnych stronach stanęli wszyscy trzej zaborcy. W 1916 roku cesarze Niemiec i Austro-Węgier aktem 5 listopada zapowiedzieli utworzenie Królestwa Polskiego, a w 1917 roku w Warszawie powstała Rada Regencyjna, która 7 października 1918 roku ogłosiła niepodległość Polski. 10 listopada do Warszawy przyjechał zwolniony z twierdzy w Magdeburgu Józef Piłsudski, a 11 listopada – w dniu, w którym rozejm w Compiègne zakończył I wojnę światową – Rada Regencyjna przekazała mu naczelne dowództwo nad Wojskiem Polskim, a trzy dni później całą władzę. Równolegle w Paryżu Komitet Narodowy Polski z Romanem Dmowskim na czele zabiegał o sprawę polską u państw Ententy i współtworzył armię gen. Józefa Hallera, a postulat niepodległej Polski z dostępem do morza znalazł się w 13. punkcie orędzia prezydenta USA Woodrowa Wilsona.

Rok 1918 był jednak dopiero początkiem. O granice odrodzonej Rzeczypospolitej trzeba było walczyć jeszcze przez trzy lata – w powstaniu wielkopolskim, w obronie Lwowa, w powstaniach śląskich i w wojnie polsko-bolszewickiej, rozstrzygniętej Bitwą Warszawską w sierpniu 1920 roku. Traktat wersalski z 28 czerwca 1919 roku przyznał Polsce m.in. większość Wielkopolski i Pomorze z dostępem do morza, ale o Górnym Śląsku przesądziły plebiscyt i powstania śląskie, a o granicy wschodniej – wojna z bolszewikami i pokój ryski z 1921 roku.

Jak ten proces wyglądał z bliska, przypomina prof. Krzysztof Kloc w książce „Sezon na niepodległość”, którą omawia Jakub Siemiątkowski. Kloc pokazuje, że pod koniec 1918 roku Polacy nie startowali od zera – niepodległe państwo wyrastało z ponad dwóch lat pracy prowadzonej na miejscu jeszcze w czasie wojny. Sprawność organizacyjną i polityczną II RP, biorąc pod uwagę położenie Polski i punkt startu, ocenia jako bardzo wysoką, odrzucając zarówno białą, jak i czarną legendę międzywojnia.

Czy II RP mogła przetrwać? O książce Krzysztofa Kloca
Recenzja
Czy II RP mogła przetrwać? O książce Krzysztofa Kloca
Jak powstawała II RP, czy mogła przetrwać i co o pokoleniu Polski Odrodzonej mówi książka „Sezon na niepodległość”.
Czytaj recenzję →

Rolę czynu zbrojnego w odzyskaniu niepodległości analizuje Adam Szabelak. Piłsudski stworzył model obywatelskiego militaryzmu: kadry szkolone jeszcze przed I wojną światową – m.in. w konspiracyjnym Polskim Związku Wojskowym i organizacjach strzeleckich – stały się zaczątkiem Legionów, a później Wojska Polskiego. W tym wspólnym dziele spotkali się wychowankowie Polskiej Partii Socjalistycznej i Narodowej Demokracji. Dla Piłsudskiego militaryzacja nie była kultem przemocy, lecz – jak pisze autor – filozofią przetrwania: obywatel-żołnierz był gwarantem niepodległości.

Polska filozofia przetrwania. Żołnierska idea Piłsudskiego a współczesność
Esej
Polska filozofia przetrwania. Żołnierska idea Piłsudskiego a współczesność
Jak Piłsudski przygotował naród do czynu zbrojnego i dlaczego idea obywatela-żołnierza wciąż jest aktualna.
Czytaj esej →

Ojcowie niepodległości: Piłsudski, Dmowski i inni

Od obchodów stulecia w 2018 roku w państwowej narracji utrwaliło się pojęcie sześciu ojców niepodległości. Są nimi: Józef Piłsudski – twórca Legionów i Naczelnik Państwa, Roman Dmowski – przywódca Narodowej Demokracji i Komitetu Narodowego Polskiego, Ignacy Jan Paderewski – pianista, dyplomata i premier, Wincenty Witos – przywódca ruchu ludowego, Ignacy Daszyński – lider socjalistów i premier rządu lubelskiego z listopada 1918 roku, oraz Wojciech Korfanty – przywódca Polaków na Górnym Śląsku. Autorzy Nowego Ładu przypominają, że to wyliczenie jest umowne – do odbudowy państwa przyczyniło się wielu innych – a zarazem, że najważniejszy spór o drogę do niepodległości toczył się między dwoma obozami: piłsudczykami i endekami.

Jakub Siemiątkowski rozprawia się z czarną i białą legendą Romana Dmowskiego. Pyta, czy traktat wersalski rzeczywiście „dał” Polsce niepodległość, skoro w chwili jego podpisania państwo istniało już od siedmiu-ośmiu miesięcy, i co naprawdę Polska zawdzięcza liderowi endecji – od Błękitnej Armii po Pomorze. Wniosek autora: ojcami niepodległości w najściślejszym sensie byli Dmowski i Piłsudski, bo bez żadnego z nich odbudowa państwa po ponad wieku zaborów by się nie udała.

Roman Dmowski – architekt niepodległości? Fakty i mity
Analiza
Roman Dmowski – architekt niepodległości? Fakty i mity
Czarna i biała legenda lidera endecji, traktat wersalski i realny wymiar jego zasług dla niepodległej Polski.
Czytaj analizę →

Spór Dmowskiego z Piłsudskim nie zakończył się w 1918 roku – podzielił polską politykę na całe dwudziestolecie. Ten sam autor opisuje próby jego przezwyciężenia: od „obozu narodowo-niepodległościowego” Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, przez deklaracje piłsudczyków o własnym „nacjonalizmie pozytywnym”, po pojawiające się dziś hasło syntezy narodowo-państwowej.

Narodowcy i piłsudczycy razem? O syntezie narodowo-państwowej
Esej
Narodowcy i piłsudczycy razem? O syntezie narodowo-państwowej
Jak endecy i piłsudczycy próbowali pogodzić ideę narodu z ideą silnego państwa – i co z tego zostało dziś.
Czytaj esej →

Jak bronić niepodległości dziś?

Niepodległość trzeba podtrzymywać – zwłaszcza gdy wojna toczy się tuż za granicą. Adam Szabelak, przywołując gorzkie słowa Piłsudskiego o Polakach, którzy chcieliby niepodległości za cenę „dwóch groszy i dwóch kropli krwi”, przekonuje, że Polska nie obejdzie się bez powrotu poboru. Ochotnicze formy służby mogą uzupełniać system rezerw, ale go nie zastąpią, a państwo, które traktuje swoją niepodległość poważnie, nie może chcieć bezpieczeństwa bez kosztów i wolności bez obowiązku.

Pobór, którego nie chcemy. Obowiązek, którego nie unikniemy
Opinia
Pobór, którego nie chcemy. Obowiązek, którego nie unikniemy
Dlaczego sama armia zawodowa nie wystarczy i czemu powrót poboru jest ceną za utrzymanie niepodległości.
Czytaj opinię →

Obrona niepodległości to także stosunek do własnego państwa. Łukasz Walczak polemizuje z tą częścią prawicy, która z niechęci do podatków i regulacji buduje niechęć do państwa jako takiego. Przypomina, że państwo jest polityczną organizacją narodu, a to, że większość Polaków nie zna już doświadczenia wojny i braku niepodległości, nie znaczy, że nie może ono wrócić.

Nie traktujmy państwa jako wroga
Opinia
Nie traktujmy państwa jako wroga
Polemika z antypaństwowymi tendencjami na prawicy: dlaczego silne i uczciwe państwo jest warunkiem trwałej niepodległości.
Czytaj opinię →

11 listopada i Marsz Niepodległości

Narodowe Święto Niepodległości ustanowiono ustawą z 1937 roku. Władze PRL je zniosły, a Sejm przywrócił je w 1989 roku. Od 2010 roku w Warszawie 11 listopada przechodzi Marsz Niepodległości – jedna z największych corocznych manifestacji patriotycznych w Polsce, od lat budząca spory polityczne. Adam Szabelak opisuje Marsz z 2020 roku, gdy policja – jak relacjonuje autor – użyła siły także wobec przypadkowych uczestników i dziennikarzy, i stawia pytanie o realny nadzór nad służbami w Polsce.

Psy zerwały się ze smyczy i zaczęły kąsać
Komentarz
Psy zerwały się ze smyczy i zaczęły kąsać
Co wydarzyło się na Marszu Niepodległości w 2020 roku i dlaczego nadzór nad służbami w Polsce okazuje się iluzją.
Czytaj komentarz →

Grzegorz Ulicz na tle sporów o Marsz Niepodległości i tzw. parady równości pyta z kolei, gdzie kończy się wolność słowa i czy prawica powinna bronić jej w każdej postaci.

Co różni zwolenników Marszu Niepodległości i parad równości? O tzw. wolności słowa
Opinia
Co różni zwolenników Marszu Niepodległości i parad równości? O tzw. wolności słowa
Dlaczego część polityków chce zakazywać manifestacji narodowców i gdzie prawica powinna wyznaczać granice wolności słowa.
Czytaj opinię →

Niepodległość innych narodów: Kosowo i Palestyna

Pytanie, kiedy naród ma prawo do własnego państwa, wraca dziś w sporach o Kosowo i Palestynę. Aleksander Pisarek analizuje jednostronną deklarację niepodległości Kosowa z 2008 roku w świetle prawa międzynarodowego – rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1244 i opinii Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, który ocenił jedynie formalną stronę samej deklaracji.

Spór o Kosowo w perspektywie prawa międzynarodowego
Analiza
Spór o Kosowo w perspektywie prawa międzynarodowego
Czy niepodległość Kosowa jest zgodna z prawem międzynarodowym? Rezolucja 1244, opinia MTS i stanowiska państw.
Czytaj analizę →

Marcin Lupa przypomina natomiast, że Polska uznała niepodległość Palestyny już 14 grudnia 1988 roku, i przekonuje, że wobec wojny w Gazie powinna kierować się własną racją stanu, a nie emocjonalnym kibicowaniem jednej ze stron – opowiadając się za rozwiązaniem dwupaństwowym.

Polska wobec wojny w Gazie
Opinia
Polska wobec wojny w Gazie
Jak powinna wyglądać polska polityka wobec konfliktu w Strefie Gazy i dlaczego nie warto być kibicem cudzej wojny.
Czytaj opinię →

Najczęściej zadawane pytania o niepodległość

Kiedy Polska odzyskała niepodległość? Symboliczną datą jest 11 listopada 1918 roku, gdy Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu naczelne dowództwo nad Wojskiem Polskim. Odzyskiwanie niepodległości było jednak procesem – od aktu 5 listopada 1916 roku i ogłoszenia niepodległości przez Radę Regencyjną 7 października 1918 roku, po walki o granice zakończone w 1921 roku.

Jak Polska odzyskała niepodległość w skrócie? Dzięki klęsce wszystkich trzech zaborców w I wojnie światowej, czynowi zbrojnemu Legionów i Polskiej Organizacji Wojskowej, dyplomacji Komitetu Narodowego Polskiego w państwach Ententy oraz pracy, którą Polacy wykonali na miejscu w latach 1916–1918. Granice państwa wywalczono w powstaniach i wojnie polsko-bolszewickiej.

Na ile lat Polska straciła niepodległość? Na 123 lata – od III rozbioru w 1795 roku do 1918 roku. Po II wojnie światowej Polska istniała jako państwo, ale do 1989 roku jej suwerenność ograniczała zależność od ZSRR.

Kim byli ojcowie niepodległości? W narracji państwowej od 2018 roku to Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Ignacy Jan Paderewski, Wincenty Witos, Ignacy Daszyński i Wojciech Korfanty. Autorzy Nowego Ładu podkreślają, że w najściślejszym sensie ojcami niepodległości byli Piłsudski i Dmowski – liderzy dwóch obozów, które różnymi drogami prowadziły do odbudowy państwa.

Dlaczego Święto Niepodległości obchodzimy 11 listopada? Tego dnia w 1918 roku Piłsudski przejął dowództwo nad wojskiem, a w Compiègne podpisano rozejm kończący I wojnę światową. Święto ustanowiono ustawą z 23 kwietnia 1937 roku, po wojnie zniesiono, a przywrócono je w 1989 roku.

Czym niepodległość różni się od suwerenności? Niepodległość oznacza przede wszystkim istnienie własnego państwa, niezależnego od innych. Suwerenność to najwyższa władza państwa na jego terytorium i swoboda decydowania w stosunkach zewnętrznych. Państwo może formalnie być niepodległe, a mieć ograniczoną suwerenność – jak PRL wobec ZSRR.

Czy traktat wersalski dał Polsce niepodległość? Nie – w chwili jego podpisania, 28 czerwca 1919 roku, państwo polskie istniało już od kilku miesięcy. Traktat, podpisany w imieniu Polski przez Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego, potwierdził jednak jego istnienie na arenie międzynarodowej i przyznał mu m.in. Pomorze z dostępem do morza.