Rousseau islamizmu? Inspirował Chomeiniego, Erdogana i ISIS

Islamizm nie stanowi prostego powrotu do religijnej tradycji ani wyłącznie reakcją na zachodni kolonializm. To produkt nowoczesności, postulujący całkowitą przebudowę społeczeństwa oraz podporządkowanie jednostki państwu teokratycznemu. Jednym z głównych pionierów tej koncepcji był Abul A’la Maududi – postać w Polsce zupełnie nieznana, mimo że jego idee okazały się fundamentalne dla najróżniejszych odnóg współczesnego islamizmu: od Bractwa Muzułmańskiego, przez środowisko Chomeiniego, po współczesne ruchy dżihadystyczne, ISIS nie wyłączając.
Islamizacja Bliskiego Wschodu. Rola ideologii Maududiego
Kiedy porównamy współczesny porządek polityczny muzułmańskiego Wschodu z tym, który panował jeszcze 50 lat temu, z łatwością dostrzeżemy ideologiczny zwrot. Jeszcze w latach 70. większość reżimów w regionie wyznawała sekularną i często socjalistyczną filozofię polityczną. Pół wieku później mamy zgoła inną sytuację. Iran już od dekad jest państwem teokratycznym, a podobną drogą poszedł kilka lat temu Afganistan. Irak z kolei zwrócił się w stronę podziałów konfesyjnych, zaś w Syrii świecka dyktatura Baszara al-Asada została zastąpiona reżimem o korzeniach islamistycznych. Dodać do tego należy fakt, że w Palestynie największym przeciwnikiem Izraela jest obecnie Hamas, a dużą siłę w regionie prezentują także Hezbollah oraz Huti. Nawet Turcja, przez dekady będąca wzorem państwa laickiego, przechodzi proces gruntownej islamizacji instytucjonalnej.
Pomimo tych wyraźnych zmian o islamizmie jako ideologii wciąż pisze się w Polsce dość mało. Najlepszym tego przykładem jest fakt, że postać Abula A’la Maududiego – jednego z głównych architektów tego nurtu – wciąż jest u nas znana jedynie wąskiej grupie specjalistów oraz pasjonatów. Tymczasem doniosłość jego myśli jest fundamentalna.
Nie będzie przesadą uznać go za myśliciela, którego twórczość dla świata islamskiego jest tym, czym dla Zachodu były pisma Rousseau, Woltera czy Marksa. Sytuacja jest tym ciekawsza, że Maududi nie był reakcjonistą, ale człowiekiem, który wykorzystał zachodni modernizm do reinterpretacji islamskiej myśli politycznej.
Kim był Abul A’la Maududi? Między islamem a zachodnim modernizmem
Abul A’la Maududi urodził się w 1903 roku w indyjskim mieście Aurangabad. Jego młodość oraz wczesna dorosłość stanowiły jeden z wielu przykładów paradoksalnego położenia muzułmańskich elit przełomu XIX i XX wieku. Chodzi tutaj przede wszystkim o zderzenie tradycyjnego wychowania religijnego z przyswajaną w procesie edukacji kulturą zachodniego modernizmu.
Rodzina Maududiego pochodziła z wyższych sfer, dawniej związanych z dworem Wielkich Mogołów, a jednocześnie była powiązana z sufickim zakonem Chishti. Z tego też powodu wychowanie Abula odznaczało się pobożną religijnością. Obok tych tradycjonalistycznych inklinacji w wychowaniu przyszłego myśliciela można jednak dostrzec również inne tendencje. Już jego ojciec, Ahmad Hassan, pozostawał pod wpływem kultury zachodniej i studiował w Muhammadan Anglo-Oriental College w indyjskim Aligarh. Uczelnia ta działała pod brytyjską protekcją, kształcąc muzułmanów z wyższych sfer na potrzeby kolonialnej administracji. Choć Hassan uczył się w niej krótko, tamtejsze środowisko i sposób myślenia pozostawiły wyraźny ślad zarówno w jego poglądach, jak i w poglądach jego syna.
Abul A’la Maududi odebrał edukację domową, uchodząc przy tym za tak zwane cudowne dziecko. Obok nauki języka arabskiego, perskiego, prawa muzułmańskiego, hadisów czy logiki miał też dostęp do lektur zachodnich. Dość powiedzieć, że w wieku 11 lat przetłumaczył z arabskiego na język urdu modernistyczną pracę Nowa kobieta, dotyczącą niesprawiedliwego traktowania kobiet i postulującą zniesienie nakazu noszenia hidżabu. Następnie ukończył lokalną medresę i poszedł na studia. Jednak choroba ojca zmusiła go do przerwania nauki i rozpoczęcia pracy zarobkowej. Ze względu na swoje giętkie pióro w wieku zaledwie 15 lat został dziennikarzem i zamieszkał w Delhi. Tam też czytał zarówno autorów muzułmańskich, jak i Kanta, Hegla, Darwina, Nietzschego, Marksa, a nawet Lenina.
Wielkomiejskie życie i określone wpływy intelektualne sprawiły, że w okresie swojej młodości Maududi nie żył jak pobożny muzułmanin. Golił brodę, co uchodziło za oznakę braku religijności, a także wraz z żoną ubierał się po europejsku. Angażował się również politycznie. Początkowo popierał antybrytyjski Indyjski Kongres Narodowy, a nawet napisał biografię Gandhiego. Jednocześnie bliski był mu ruch Khilafat Movement, dążący do obrony istnienia tureckiego kalifatu, zagrożonego przez Brytyjczyków po I wojnie światowej.
Można zatem powiedzieć, że mniej więcej do 30. roku życia Maududi był raczej muzułmańskim nacjonalistą antykolonialnym, a nie religijnym fundamentalistą. Jednak już od lat 30. XX wieku rozpoczął się jego zdecydowany zwrot w stronę islamu oraz konserwatywnego stylu życia. W tamtym okresie zaczęły się też formować główne zręby jego myśli.
Myśl Maududiego. Suwerenność Allaha i ignorancja ludzkości
Podstawowym pojęciem towarzyszącym doktrynie islamistycznej Maududiego jest jedność i absolutna suwerenność Allaha. Oznacza to, że posiada On totalną władzę nad światem oraz życiem człowieka, a każda osoba jest zobowiązana do poddania się Jego panowaniu.
Człowiek ma jednak przyrodzoną wolną wolę. Może zatem odrzucić Allaha i popaść w niewiarę. Żeby temu zapobiec, Stwórca na przestrzeni dziejów wysyłał kolejnych proroków, mających wyciągnąć ludzkość ze szponów politeizmu oraz innych przesądów. Ten stan zagubienia nazywany jest przez Maududiego ignorancją.
Według Abula kolejni prorocy, jak Abraham, Mojżesz czy Jezus, pojawiali się na ziemi z posłannictwem islamu. Zatwardziała ludzkość co i rusz powracała jednak do stanu ignorancji. W końcu na ziemi pojawił się Mahomet, który przyniósł Koran jako ostateczne i doskonałe posłannictwo Allaha. Nie było ono jednak wyłącznie nauką duchową, lecz także idealnym systemem stosunków międzyludzkich i politycznych. Dlatego dla Maududiego wzorem państwa była pierwotna wspólnota stworzona przez Proroka oraz rządy pierwszych czterech kalifów. To właśnie w tym złotym okresie suwerenność Allaha była w pełni urzeczywistniana, co doprowadziło do sukcesu islamu i jego ekspansji na całym świecie.
Jednak z czasem ignorancja ponownie dała o sobie znać. W czasach feudalnych despotyzm i letniość muzułmańskich dynastii osłabiały wspólnotę od góry. Do tego dochodziły schizmy, pogańskie naleciałości w praktykach religijnych wiernych oraz brak woli walki o panowanie islamu na świecie.
Prawdziwą katastrofą okazał się jednak podbój świata islamu przez Europejczyków. Według Maududiego kolonialny modernizm Zachodu zdominował islamską kulturę i jeszcze bardziej pogłębił stan upadku wspólnoty wiernych. Okoliczności, w jakich żył sam myśliciel, a więc dyktat brytyjskiej kultury w Indiach i zeświecczenie tamtejszych elit muzułmańskich, stanowiły dla niego codzienną oznakę tej dekadencji.
Państwo islamskie według Maududiego. Szariat i krytyka demokracji
Jak widać, Maududi uważał, że bieg dziejów opiera się przede wszystkim na dialektyce walki między islamem a ignorancją. W starciu tym suwerenność Allaha jest nieustannie podważana, dlatego wciąż trzeba ją przywracać. Osiągnięcie tego celu jest jednak możliwe jedynie poprzez islamizację całego społeczeństwa oraz wprowadzenie prawa w pełni zgodnego z ustanowionym przez Allaha porządkiem szariatu.
Maududi, pomimo sufickich korzeni, nie był mistykiem i nie interesowały go abstrakcyjne rozważania o zjednoczeniu duszy z Absolutem. Zdecydowany prymat przyznawał za to społecznemu oraz politycznemu rozumieniu religii. Dlatego też wiara i dobro jednostki były dla niego kluczowe o tyle, o ile przyczyniały się do dobra wspólnoty islamskiej.
Jednocześnie pakistański myśliciel krytykował indywidualizm. Człowiek, według Maududiego, nie jest sam sobie panem i musi uznać zwierzchność Allaha. Dlatego też krytykował on nowożytną myśl polityczną Zachodu. Myśliciele tacy jak Rousseau, Locke czy Hobbes byli według niego z gruntu antropocentryczni, gdyż źródeł władzy szukali w suwerenności człowieka. Była to czysta ignorancja względem suwerenności Stwórcy.
Odrzucając ten antropocentryczny model, Maududi przedstawił również interesującą krytykę reżimów świata zachodniego. Uważał, że szukanie źródła władzy w samym człowieku prowadzi do jego przebóstwienia, a to kończy się despotyzmem, tak często powtarzającym się w historii. Według niego takie formy władzy jak cezaryzm, faraonizm czy rosyjski caryzm były politycznym bałwochwalstwem. Pisząc w latach 30., stwierdzał wprost, że Mussolini czy Hitler postawili się w roli bogów. Co ciekawe, w październiku 1939 roku, podczas jednego ze swoich wykładów, zwrócił uwagę, że do Polski właśnie wkroczyli komuniści, którzy zwożą tam i promują portrety z wizerunkiem swojego bóstwa, czyli Stalina.
Maududi równie surowo wypowiadał się też o systemie demokratycznym. Uważał, że demokracja liberalna, rządzona z tylnych siedzeń przez Bank of England oraz Wall Street, jest zapatrzona w siebie i także się przebóstwia, doprowadzając do tyranii ukrytej władzy kapitalistycznej.
Lekarstwem na tę współczesną bałwochwalczą ignorancję miało być naśladowanie postępowania Mahometa. Według Maududiego to właśnie Prorok już w dawnych czasach walczył z tyranią i przywracał należne Allahowi miejsce, a zamiast despotii stawiał na rządy wspólnoty wiernych. Nie należało jednak tego porządku mylić z koncepcją demokracji w rozumieniu zachodnim. Źródłem władzy w tej pierwszej był Allah, źródłem tej drugiej – ignorancja i pycha.
Obok ustanowienia rządów wspólnoty wiernych Maududi dążył również do wprowadzenia szariatu jako prawa państwowego, w pełni tożsamego z prawem stanowionym. Było to rozwiązanie naówczas rewolucyjne. Dotychczas bowiem w państwach muzułmańskich pokroju osmańskiej Turcji czy Persji istniało odrębne prawo świeckie. Poddane było ono co prawda kontroli ulemów, ale zawierało też postanowienia nieregulowane przez szariat. Maududi chciał znieść tę dwoistość i usunąć lub przemodelować wszystkie postanowienia, które nie znalazłyby poparcia w prawie religijnym.
W takim układzie społeczno-prawnym życie jednostki miało być poddane totalnej regulacji zgodnej z porządkiem islamskim. W końcu sam Maududi stwierdzał, że życie osobiste jest po to, żeby podporządkować je prawu Allaha. Myśliciel przyznawał bez ogródek, jaki kształt będzie miało przyszłe idealne państwo islamskie – pisał wprost o jego totalitarnym charakterze:
„(…) W takim państwie nikt nie może uważać żadnej ze swoich spraw za osobistą i prywatną. Pod tym względem państwo islamskie wykazuje pewne podobieństwo do reżimów faszystowskich i komunistycznych. Jednakże, jak przekonacie się później, mimo swojego totalitarnego charakteru różni się ono zasadniczo od współczesnych państw totalitarnych i autorytarnych. Nie dochodzi w nim do ograniczenia wolności jednostki ani nie ma w nim śladu dyktatury. (…) Tak zrównoważony system mógł zostać ustanowiony jedynie przez Boga Wszechwiedzącego i Wszechmądrego”.
Teodemokracja Maududiego. Kalifat i rewolucja islamska
Myśl Maududiego wyraźnie polemizowała z zachodnim oświeceniem, wykazując jednocześnie wobec niego silną zależność strukturalną. W podobny sposób oddziaływały na nią także marksizm oraz myśl rewolucyjna. Już w swoim najpopularniejszym dziele Zrozumieć islam Maududi stwierdził, że według heglowskiej filozofii historii oraz materializmu Marksa czas i środowisko Arabii VI wieku wymagały pojawienia się przywódcy, który zbudowałby naród i imperium. Myśliciel nie przeczył temu stanowisku, ale jednocześnie podkreślał, że nie tłumaczy ono, dlaczego Mahomet dokonał także duchowej reformy wśród Arabów. Ucząc prawdziwej moralności oraz oczyszczając ich wiarę z przesądów ignorancji, przekraczał on bowiem historyczny determinizm. W tym sensie Prorok dokonał prawdziwej rewolucji islamskiej. O ile świeccy władcy i rewolucjoniści powinni być nazywani raczej „wytworami” historii, o tyle Mahometa można w pełni nazwać jej „twórcą”.
Władztwo Proroka stanowiło złoty wiek islamu i wzorcowy porządek społeczny dla muzułmanów. Jak zatem go przywrócić? Aby odpowiedzieć na to pytanie, Maududi odwołuje się do idei kalifatu, rozumianego jako duchowe i polityczne namiestnictwo Allaha oraz reprezentacja Jego suwerenności. Za wzór służyli mu pierwsi czterej kalifowie, wybierani przez wspólnotę wiernych towarzyszy Mahometa. W istocie jednak to cała wspólnota pełniła wobec Stwórcy rolę kalifa.
Z czasem jednak instytucja kalifatu została powiązana z dziedziczną, despotyczną monarchią, reprezentowaną przez takich władców jak kalif abbasydzki czy sułtan osmański. Porządek ten stanowił wypaczenie pierwotnego ideału i podporządkowanie kalifatu partykularnym interesom dynastycznym. Skoro jednak każdy wierny może pełnić rolę kalifa, należało przywrócić wzorcowy porządek złotego okresu.
Pomimo teoretycznego namiestnictwa wspólnoty społeczność muzułmańska powinna mieć jednak swojego lidera. Na jej czele miał stać Amir, czyli przywódca reprezentujący wiernych. Kryterium jego panowania stanowiłaby nie siła, ale cnotliwość oraz wypełnianie szariatu. Liczyć się miały kompetencje duchowe, a nie pochodzenie rodzinne, rasowe czy klasowe. Jednocześnie u boku amira powinna działać rada, której zadaniem byłoby zarówno doradzanie władcy, jak i czuwanie nad jego prawowiernością.
Jeżeli przywódca złamałby prawo szariatu, miał zostać usunięty ze stanowiska. Zarówno przywódca, jak i rada mieli stanowić ideową elitę systemu, w czym badacze dopatrują się inspiracji koncepcją uświadomionej awangardy rewolucyjnej.
Zaproponowany powyżej system polityczny nazwał Maududi teodemokracją. Oczywiście nie chodziło mu o ustrój wielopartyjnej demokracji plebiscytowej. Model ten dużo bardziej przypominałby monopartyjny system rewolucyjny, podporządkowany Allahowi. Jednak jego wprowadzenie nie powinno odbyć się za pomocą puczu czy terroru. Myśliciel proponował stopniowe przejmowanie władzy oraz islamizację instytucji. Wzorem były dla niego również dawne czasy, w których Mahomet perswazją przekonywał do swojego posłannictwa mieszkańców Mekki, a później całej Arabii.
Maududi i Jamaat-e-Islami. Początki islamizacji Pakistanu
Z biegiem lat działalność intelektualna Maududiego zaczęła ustępować jego aktywności politycznej. W 1941 r. założył partię Jamaat-e-Islami, która miała zrealizować ideał państwa islamskiego na terenie Indii. Kiedy w 1947 roku powstało państwo Pakistan, Maududi początkowo sprzeciwiał się jego istnieniu. Nie ufał pakistańskim elitom, traktując je jako postkolonialnych, modernistycznych nacjonalistów, którzy są tylko nominalnymi muzułmanami i traktują islam instrumentalnie.
Jednak z czasem myśliciel zmienił swoje nastawienie, a jego partia rozpoczęła pragmatyczną działalność polityczną. Kiedy w 1977 roku dyktatorską władzę zdobył generał Zia ul-Haq, islamistyczne koncepcje zaczęły być wdrażane w Pakistanie na szeroką skalę, a Jamaat-e-Islami okazała się jednym z filarów ideologicznych reżimu. Maududi zmarł w 1979 roku i nie zobaczył wielu owoców swoich koncepcji. Jego partia istnieje jednak wciąż i ma duży wpływ na Pakistańczyków. Z kolei proces islamizacji społeczeństwa, który rozpoczął się za dyktatury Zii ul-Haqa, miał daleko idące konsekwencje widoczne w państwie pakistańskim do dziś.
Maududi i Sajid Kutb. Wpływ na Bractwo Muzułmańskie i Turcję
Pomimo że działalność Abula A’la Maududiego odbiła się znacznym echem w Pakistanie, zasięg jego myśli wykroczył daleko poza obszar Azji Południowej. Duża w tym zasługa wpływu, jaki Maududi wywarł na Sajida Kutba – jednego z kluczowych ideologów Bractwa Muzułmańskiego.
Założone przez Hassana al-Bannę Bractwo Muzułmańskie zdobyło dużą popularność w Egipcie już przed II wojną światową. Pod względem doktrynalnym i organizacyjnym było ono pionierską organizacją nowoczesnego islamizmu. Jednak powojenna myśl Sajida Kutba dała mu nową siłę ideologiczną. To właśnie on w swoich pismach powoływał się na dwie kluczowe koncepcje Maududiego – suwerenność Allaha oraz ignorancję społeczeństw. Te zasadnicze pojęcia zostały przez niego szeroko spopularyzowane nie tylko w środowiskach zależnych od Bractwa, jak np. w Hamasie, ale też poza sferą oddziaływania organizacji. Różnica między oboma myślicielami polegała jednak na praktyce politycznej. Tam, gdzie Maududi dążył do stopniowego marszu przez instytucje, tam Kutb proponował siłową rewolucję.
Dobrym przykładem dwoistego oddziaływania Kutba i Maududiego była laicka Turcja. Dzieła obu myślicieli były tłumaczone tam już w latach 60. i 70. Fakt ten miał kluczowy wpływ na rozwój tureckiego islamizmu, a największym orędownikiem myśli tego kierunku był Necmettin Erbakan. Polityk ten nie poprzestawał jednak na teoretyzowaniu, a jego antylaicki program sprawił, że na przestrzeni lat 1971–1998 zdelegalizowano jego cztery partie polityczne.
Erbakan wyraźnie podkreślał, że suwerenność Allaha jest dużo ważniejsza niż nacjonalizm Atatürka, krytykowany zresztą przez samego Abula Maududiego. Wraz z kolejnymi latami pogląd ten zyskiwał popularność w Turcji, a sam polityk na krótko dorobił się także stanowiska premiera kraju. Trzeba też podkreślić, że z jego kręgów intelektualnych wywodził się Recep Erdoğan, znający zarówno dzieła Maududiego, jak i Kutba.
Maududi i szyicki islamizm. Wpływ na myśl polityczną Iranu i Iraku
Myśl Maududiego nie ograniczała się jednak tylko do świata sunnickiego, ale oddziaływała również na islamizm szyicki. Jej bezpośredniego wpływu można doszukiwać się choćby u irackiego myśliciela Takiego al-Mudarrisiego, będącego bliskim współpracownikiem ideologicznym Ruhollaha Chomeiniego.
Al-Mudarrisi przejął po Maududim i Kutbie ideę suwerenności Allaha, a także koncepcję złotego wieku islamu. Ten drugi koncept dostosował jednak do warunków szyickich, głosząc, że idealny ład islamski wprowadził Prorok, strzegli go pierwsi kalifowie, a później także kolejni następcy Alego, czyli imamowie. Jednocześnie myśliciel odrzucił parlamentaryzm i twierdził, że władzę powinna sprawować najwybitniejsza grupa mudżtahidów. Wprawdzie koncepcja duchowej władzy ajatollahów istniała już od wieków, jednak al-Mudarrisi nadał jej nowy wymiar, czerpiąc inspirację z myśli Maududiego i jego islamistycznej teorii awangardy rewolucji islamskiej.
Myśl al-Mudarrisiego została sformułowana dekadę przed powstaniem Islamskiej Republiki Iranu. Dzisiejszy ustrój tego państwa w swojej warstwie ideologicznej jest więc owocem zarówno wielowiekowego rozwoju myśli szyickiej, jak i wpływu politycznego islamizmu Maududiego i Kutba.
Podobne wpływy Abula Maududiego można dostrzec u innego irackiego myśliciela szyickiego – Muhammada Bakira as-Sadra. As-Sadr był założycielem partii Dawah, a jego myśl zapośredniczyła koncepcje Maududiego poprzez prace Kutba. Zgodnie z nimi iracki uczony określał państwo islamskie jako twór ideologiczny, a nie etnonacjonalistyczny. Uważał też, że społeczeństwo należy reislamizować i przeciwstawić je zachodnim wpływom. Proces ten powinien być jednak stopniowy, w czym widać było wpływy zarówno Bractwa Muzułmańskiego, jak i pośrednio Maududiego. As-Sadr uznawał zwierzchność Allaha, ale był politycznym pragmatykiem, dalekim od rewolucyjnego zelotyzmu. O ile al-Mudarrisi uważał, że nie powinno się współpracować z władzą nieislamską, o tyle as-Sadr dopuszczał taką możliwość.
Maududi, Al-Kaida i ISIS. Ideowe korzenie współczesnego dżihadyzmu
Mogłoby się pozornie wydawać, że organizacje dżihadystyczne, takie jak Al-Kaida czy ISIS, powinny odrzucać myśl Abula A’la Maududiego. Wszak są to partie terroru, a nie gradualizmu, a zatem uznaje się je raczej za spadkobierców Kutba. Jednak ich podstawowa struktura widzenia świata, zbudowana na dychotomii suwerenności Allaha oraz ignorancji ludzkości, jest konsekwencją oddziaływania myśli Pakistańczyka.
Podobnie ma się sprawa z elitarnością ideologiczną tych organizacji, a także ich awangardowością oraz ponadnarodowym charakterem. Wszystkie te cechy są inspirowane Maududim. Nie jest przy tym tajemnicą, że pionier współczesnego dżihadyzmu i mentor założycieli Al-Kaidy – Abdullah Azzam – czytał z uwagą książki pakistańskiego myśliciela.
Islamizm i nacjonalizm. Dziedzictwo Maududiego we współczesnej polityce
Można by pomyśleć, że islamizm odwołujący się do ponadnarodowej wspólnoty i nacjonalizm muzułmański stoją do siebie w opozycji. W końcu sam Maududi był przeciwnikiem nacjonalizmu jako takiego. Jednak obecna praktyka polityczna pokazuje zaskakujące zbliżenie tych pozornie przeciwstawnych koncepcji.
Sztandarowym przykładem jest tu oczywiście Turcja. Jak wspomniano, Erdoğan był uczniem Erbakana, który zaszczepił mu islamistyczny światopogląd. Odznacza się on jednak daleko większym pragmatyzmem, wprowadzając islam poprzez grę wedle reguł laickiej republiki. Można zatem po heglowsku powiedzieć, że turecki prezydent jest syntezą, w której tezę stanowi Mustafa Kemal, a antytezę – Erbakan.
Ciekawa jest również sytuacja partii Dawah, założonej przez as-Sadra. Jej islamistyczny rodowód i historia walki z Saddamem Husajnem nie sprawiły, że stała się partią radykalną.
Przeciwnie, jest to partia odgrywająca fundamentalną rolę w irackim systemie parlamentarnym. Dobrym przykładem pragmatyzmu będzie też Partia Sprawiedliwości i Rozwoju, pochodząca z Maroka. Organizacja ta u swojego zarania była afiliowana przy Bractwie Muzułmańskim i miała profil islamistyczny. Jednak od początku swojego istnienia jej kręgi były związane z dworem królewskim i nastawione propaństwowo. Dlatego jest ona w pełni legalna, a jej lider – Abdelilah Benkirane – był premierem Maroka w latach 2011–2017.
Mamy też najświeższy przypadek Syrii. Jej obecny prezydent Ahmad asz-Szara wywodzi się z irackiej Al-Kaidy, a jego polityczna droga wiodła przez kolejne ugrupowania dżihadystyczne. Pomimo takiej przeszłości politycznej oraz doświadczenia wieloletniej walki z Baszarem al-Asadem, asz-Szara jak dotąd nie kieruje się ideologicznym doktrynerstwem. W tym momencie działa dość pragmatycznie i stara się odbudowywać państwo w oparciu o zastaną administrację. Ostatnio porozumiał się on też z syryjskimi Kurdami, co z pewnością nie jest przykładem postawy radykalnej, a zdecydowanie propaństwowej.
Wszystkie te przykłady pokazują, że myśl islamistyczna coraz częściej jest wykorzystywana do wzmacniania tożsamości narodowej poszczególnych państw Wschodu. Islamizm nie gra kartą obcego muzułmanom laicyzmu i nie kojarzy się z zachodnim stylem życia. Czerpie pełnymi garściami z tradycji islamskiej i reinterpretuje ją strukturalnie. Jest adaptowalny do parlamentaryzmu, ale również do dyktatury, a więc ustrojów dominujących na Bliskim i Środkowym Wschodzie.
Choć w teorii islamizm jest uniwersalny, może być również dostosowywany do lokalnej specyfiki, a nawet przekraczać granice konfesyjne. Może być też wykorzystywany na drodze rewolucji, jak w Iranie, terroryzmu jak przez bojowników ISIS, albo wprowadzany stopniowo. Jak się okazuje, myśl Maududiego jest w różnym stopniu obecna we wszystkich tych wariantach, co tym bardziej pokazuje jej fundamentalne znaczenie.
Ten tekst przeczytałeś za darmo dzięki hojności naszych darczyńców
Nowy Ład utrzymuje się dzięki oddolnemu wsparciu obywatelskim. Naszą misją jest rozwijanie ośrodka intelektualnego niezależnego od partii politycznych, wielkich koncernów i zagraniczych ośrodków wpływu. Dołącz do grona naszych darczyńców, walczmy razem o podmiotowy naród oraz suwerenną i nowoczesną Polskę.
Darowizna na rzecz portalu Nowy Ład Koniec Artykuły
Bibliografia
Ahmetoğlu G. Y., An Overview of the Perception of Sayyid Abū ’l-A‘lā Mawdūdī in Turkey,
„Islamic Studies”, 2022, t. 61, nr 4, s. 407–423, DOI: 10.52541/isiri.v61i4.2600.
Islam J., Abul A’la Maududi: Innovator or Restorer of the Islamic Caliphate?, „International Journal of Political Theory”, 2018, t. 3, nr 1.
Jackson R., Mawlana Mawdudi and Political Islam: Authority and the Islamic State, Abingdon: Routledge, 2011.
Jońca M., Doktryna prawna Abula Ala Maududiego, „Wrocławskie Studia Erazmiańskie”, 2018, t. 12, s. 461–480.
Maududi A., A Short History of the Revivalist Movement in Islam, https://www.readmaududi.com/books/261/A-Short-History-of-The-Revivalist-Movement-in-Islam?read=1&volumeId=209&chapterId=2902&headingId=5388 [dostęp: 11.11.2026].
Maududi S. A., Political Theory of Islam, Lahore: Islamic Publications, 1960.
Maududi A., The Process of Islamic Revolution, https://www.readmaududi.com/books/269/book-info/The-Process-of-Islamic-Revolution [dostęp: 11.11.2026].
Nasr S. V. R., Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism, New York: Oxford University Press, 1996.
Rahman A. Hj. A. B., Ali N., The Influence of Al-Mawdudi and the Jama’at Al-Islami Movement on Sayyid Qutb Writings, „World Journal of Islamic History and Civilization”, 2012, vol. 2, nr 4, s. 232–236, DOI: 10.5829/idosi.wjihc.2012.2.4.2405.
Sadowski M., Teodemokracja Abula Ala Maududiego jako wzorzec ustrojowy państwa muzułmańskiego, „Wrocławskie Studia Erazmiańskie”, 2022, t. 16, s. 10–23.
Scharbrodt O., Divine Sovereignty and Clerical Authority in Early Shi‘i Islamism: Bāqir al-Ṣadr (1935–80) and Taqī al-Mudarrisī (b. 1945) on the Islamic State, „Journal of the Royal Asiatic Society”, 2022, t. 32, nr 2, s. 311–332, DOI: 10.1017/S1356186321000304.
Sheikh A. M., Mushtaq S. M., Maulana Maududi and Sayid Qutub on Jihaad and Islamic State,
„International Journal of Multidisciplinary Educational Research”, 2018, t. 7, nr 12(2), s. 26–[brak końcowej strony].
Zaman M. Q., The Sovereignty of God in Modern Islamic Thought, „Journal of the Royal Asiatic Society”, 2015, t. 25, nr 3, s. 389–418.






